U. Baranek - Komunikacja j?zykowa dzieci w m?odszym wieku szkolnym

     Wymiana informacji jest nieodzownym atrybutem ?ycia. Szczególne znaczenie dla rozwoju ka?dego cz?owieka ma wymiana informacji z innymi lud?mi. Wszyscy potrzebujemy by? zrozumiani i chcemy, aby nasze potrzeby by?y dostrzegane i zaspokajane. Dlatego komunikujemy si? mi?dzy sob? werbalnie i niewerbalnie. Komunikacja werbalna wyró?nia cz?owieka z ca?ego ?wiata przyrody i odwo?uje si? do jego procesów my?lowych. Jest mo?liwa dzi?ki specyficznej ludzkiej zdolno?ci operowania mow? czyli oderwanymi od kontekstu zbiorami symboli o okre?lonym znaczeniu. W przeciwie?stwie do niej, komunikacja niewerbalna przekazuje to, co jest nie?wiadome i niekontrolowane my?lowo. Poprzez mimik?, postaw? cia?a, sposób wypowiedzi wyra?amy nasze potrzeby i emocje. Wy??cznie w taki sposób porozumiewaj? si? np. matki ze swoimi nowo narodzonymi dzie?mi.
   Dzieci w m?odszym wieku szkolnym maj? ju? dobrze rozwini?te sposoby komunikacji z otoczeniem. Niestety coraz cz??ciej w?ród uczniów klasach m?odszych pojawiaj? si? dzieci z ró?nymi dysfunkcjami rozwojowymi, które komunikuj? si? w nieprawid?owy sposób, a ich mowa jest powa?nie zaburzona. Nauczyciel pracuj?cy w klasach I-III dzi?ki sta?emu przebywaniu z dzie?mi potrafi szybko zdiagnozowa? i rozpozna? okre?lone dysfunkcje. Podejmuj?c skuteczne dzia?ania mo?e aktywnie pomóc i w szybkim czasie doprowadzi? do wyrównania braków oraz wp?yn?? na prawid?owy rozwój psychofizyczny i emocjonalny dzieci. Pracuj?c z dzie?mi o zaburzonym rozwoju psychofizycznym nale?y wykorzystywa? wszystkie dost?pne kana?y kontaktowania si? z nimi tj.: mimik?, gestykulacj?, sygna?y cia?a, oddechy, odg?osy, znaki oraz mow?. Dobrym przyk?adem potwierdzaj?cym t? teori? mog? by? dzieci o prawid?owym rozwoju psychicznym, ale zaburzone emocjonalnie, które skupiaj? swoj? uwag? na brzmieniu g?osu, gestach i mowie cia?a rozmówcy, a nie na jego s?ownej wypowiedzi. Mowa cia?a pedagoga jest narz?dziem umo?liwiaj?cym nawi?zanie dobrego kontaktu z uczniami i niezb?dnym warunkiem efektywnej pracy. Dzieci, które pracuj? z osobami radosnymi, otwartymi, spontanicznymi coraz cz??ciej same wprowadzaj? u?miech i reakcje spontaniczne do swoich zachowa?. W ten sposób nast?puje ukierunkowane kszta?towanie ich osobowo?ci pod wp?ywem doros?ego wzorca osobowego. Dlatego prowadzenie ró?nego rodzaju ?wicze? usprawniaj?cych zawsze powinno przebiega? w mi?ej i radosnej atmosferze, zapewniaj?cej dzieciom poczucie bezpiecze?stwa.
   Mowa jako jedna z form j?zyka, odgrywa bardzo wa?n? rol? w komunikacji mi?dzyludzkiej przez co pomaga dziecku poznawa? i rozumie? otaczaj?cy go ?wiat. Aby mowa dziecka mog?a rozwija? si? w prawid?owy sposób musi zaistnie? wiele z?o?onych warunków. Nie ma jednakowego tempa rozwoju mowy u wszystkich dzieci. U jednych rozwija si? ona szybciej, a u innych wolniej w zale?no?ci od cech psychofizycznych oraz warunków ?rodowiskowych. Rozwój mowy jest ?ci?le zwi?zany z rozwojem spostrzegania, pami?ci, uwagi i my?lenia. Zatem chc?c doskonali? i rozwija? umiej?tno?ci j?zykowe dzieci nale?y stosowa? ró?norodne ?wiczenia usprawniaj?ce wszystkie funkcje psychofizyczne.

G?ównym celem proponowanych przeze mnie ?wicze? jest rozwijanie i doskonalenie umiej?tno?ci j?zykowych dzieci w m?odszym wieku szkolnym. Proponuj? rozpocz?cie pracy terapeutycznej od ?wicze? organizacji schematu w?asnego cia?a i orientacji przestrzennej. Nast?pnie ?wiczymy s?uch fonematyczny, którego prawid?owe funkcjonowanie jest podstaw? do rozpoznawania d?wi?ków mowy oraz przeprowadzania analizy i syntezy wyrazów. Kolejnym krokiem b?d? ?wiczenia doskonal?ce koncentracj? uwagi oraz pami??. Zako?czeniem cyklu dzia?a? b?d? ?wiczenia wykorzystuj?ce mow? spontaniczn? dzieci i ich zdolno?ci improwizacyjne w ró?nych sytuacjach i okoliczno?ciach.
Pracuj?c nad doskonaleniem mowy uczniów nale?y tak?e wprowadzi? ?wiczenia oddechowe, artykulacyjne, mimiczne oraz relaksacyjne. Mo?na wykorzystywa? je przez ca?y czas pracy z dzie?mi, poniewa? usprawnianie aparatu mowy, niwelowanie napi?? mi??ni, uczenie prawid?owego oddechu, likwidowanie napi?? emocjonalnych musi i?? w parze z rozwijaniem samych wypowiedzi j?zykowych.
 Proponowane ?wiczenia przeznaczone s? do realizacji g?ównie na zaj?ciach zespo?ów wyrównawczych, w pracy rewalidacyjnej oraz w pracy z uczniem realizuj?cym indywidualny program nauczania. Mo?na wykorzystywa? je tak?e na zaj?ciach zintegrowanych z udzia?em ca?ej klasy.
 Dobór ?wicze?, tempo i czas wykonywania ich, dostosowanie do realizowanego programu oraz rozplanowanie w kolejnych latach trzyletniego cyklu edukacyjnego jest dowolne i uzale?nione od potrzeb rozwojowych uczniów i indywidualnych decyzji nauczyciela.
 Proponowane ?wiczenia nie wymagaj? dodatkowych nak?adów finansowych, bazuj? na zasobach szko?y oraz zaanga?owaniu osoby prowadz?cej.

Bibliografia:
Czelakowska D.- Twórczo?? a kszta?cenie j?zyka dzieci w wieku wczesnoszkolnym Kraków 1996r
Gordon T. - Wychowanie bez pora?ek w szkole Warszawa1995r
Hamer H. - Rozwój umiej?tno?ci spo?ecznych. Przewodnik dla nauczyciela.Warszawa1999r
Jurkowski A. - Ontogeneza mowy i my?lenia Warszawa 1975r
Kielar-Turska M. - Psychologia rozwoju cz?owieka Warszawa 2001r
N?cki Z. - Komunikowanie interpersonalne Wroc?aw 1992r
Putkiewicz E. - Proces komunikowania si? na lekcji Warszawa 1990r
S?odownik-Rycaj E. - Rozwijanie mowy komunikatywnej dziecka Warszawa 1998r
Usenko N., Wawi?ow D. - Wyliczanki stare i nowe Kraków 1996r
Inne materia?y metodyczne zgromadzone na studiach i warsztatach

 

I. Przyk?ady ?wicze? organizacji schematu w?asnego cia?a oraz prawid?owej postawy

- Wskazywanie na poszczególne cz??ci cia?a dziecka i nazywanie ich.
- Witanie si? ró?nych cz??ci cia?a ze sob? np. ?okie? z kolanem, r?ka z r?k? itp.
- Kszta?cenie wra?e? dotykowo-wyobra?eniowych w ro?nych pozycjach z zamkni?tymi oczami: polecamy dziecku wskazywanie poszczególnych cz??ci cia?a, nast?pnie polecamy, aby wyobra?a?o sobie te cz??ci cia?a bez dotykania ich.
- Obserwowanie ruchów cia?a przed lustrem, nast?pnie wykonywanie tych samych ruchów z zamkni?tymi oczami (pozycja na wprost i bokiem).
- Wykonywanie ?wicze? odwodz?cych i przywodz?cych ko?czyny górne i dolne w pozycji le??cej z otwartymi i zamkni?tymi oczami.
- Wykonywanie ?wicze? d?oni i palców w pozycji siedz?cej z opartymi przedramionami na stole, z jednoczesnym nazywaniem ka?dej cz??ci d?oni (z oczami otwartymi i zamkni?tymi).
- ?wiczenia koryguj?ce postaw?, w ró?nych pozycjach: stoj?cej, le??cej, siedz?cej.

II. Przyk?ady ?wicze? wykorzystuj?cych cia?o i ruch

- ?wiczenia z wyobra?on? pi?k?: podrzucanie, odbijanie.
Wyobra?ane pi?ki powinny by? ró?nej wielko?ci; ?wiczenia wykonujemy w tempie zwolnionym i przy?pieszonym; ?wiczenia powtarzamy w parach.
- Uczniowie rozpoczynaj? od skurczenia si?:
- nast?pnie staj? si? ogniem (rozpoczynaj?c od ma?ego palca), najpierw ma?ym p?omieniem potem coraz wi?kszym.
- (lub) wyrastaj? na olbrzymi chwast, który zag?usza inne ro?liny.
- (lub) jako mikroskopijny ptaszek w jaju, rosn?, powoli rozbijaj? skorup?, ucz? si? fruwa?, itd.
- Rysowanie w powietrzu ma?ych i du?ych kszta?tów.
- Wykonywanie dowolnych ruchów cia?a w rytm b?benka.
- Ilustrowanie ruchem ró?nych fragmentów muzyki.
- Na?ladowanie czynno?ci zwierz?t, ró?nych zawodów itp.
- Chodzenie jak np. po wysokiej trawie, w?ród silnych fal morskich, po gor?cym piachu, na obcasach, po lodzie, w zaspach, itp.

III. Przyk?ady ?wicze? s?uchu fonematycznego

- Odtwarzanie rytmu (prowadz?cy wybija ?atwy rytm, dziecko wyklaskuje lub wytupuje ten sam rytm).
- Rozpoznawanie barwy d?wi?ków ro?nych instrumentów muzycznych.
- Rozpoznawanie odg?osów otoczenia: darcie papieru, szum wody, ?rodki lokomocji, g?osy ptaków, itp.
- Wskazywanie ?ród?a d?wi?ku.
- Rozpoznawanie kolegów po g?osie.
- S?uchanie d?wi?ków dochodz?cych z:
     - zewn?trz budynku
     - zewn?trz sali
     - wewn?trz sali
- S?uchanie swego oddechu z zamkni?tymi oczami.
- Powtarzanie wyrazów na?laduj?cych d?wi?ki (wyra?enia onomatopeiczne).
- Klaskanie, wystukiwanie rytmu z ró?nicowaniem nat??enia uderze?.
- Dzielenie wyrazów na sylaby z jednoczesnym wyklaskiwaniem ich.

IV. Przyk?ady ?wicze? doskonal?cych koncentracj? uwagi

- Rozgl?danie si? po sali, po chwili wymienienie kolorów, które si? widzia?o.
- Patrzenie na wybran? powierzchni?, potem opisanie jej wzoru.
- Patrzenie na sal?, rozplanowanie mebli na kartce - (porównanie pracy z prac? kolegi).
- Obserwacja wybranego przedmiotu, opowiadanie w parach jak zosta? on wykonany.
- Odgadywanie zmian: ustawienie na stole kilku przedmiotów, po 30 sekundach dzieci zamykaj? oczy, po otwarciu odgaduj? co na stole uleg?o zmianie.
- Zabawa w lustro: w parach jedna osoba wykonuje dowolne ruchy r?kami, druga powtarza je.
- Rozpoznawanie po dotyku: maj?c zamkni?te oczy, uczniowie okre?laj? to, czego dotykaj?.
- Ilustrowanie historii d?wi?kiem i ruchem: prowadz?cy opowiada dowoln? histori?, dzieci ilustruj? j? za pomoc? g?osów, szmerów, d?wi?ków wytwarzanych przez siebie lub za pom?c? ruchu cia?a.
- Próby dekoncentracji: jedna osoba wykonuje zadanie np. z matematyki, a druga mówi do niej na dowolny temat (osoba rozwi?zuj?ca zadanie nie powinna si? da? rozproszy?).

V. Przyk?ady ?wicze? pami?ci

- Powtarzanie lubianych przez dzieci rymowanek, wierszyków - ?arcików, wyliczanek.
Oto kilka przyk?adów:

Kuba Buba, gruby brzuch, zjad? na obiad talerz kluch,
worek soli, teraz krzyczy: brzuch mnie boli.

Na wysokiej górze ro?nie drzewo du?e, nazywa?o si? apli-papli-blite-blau.
A kto tego nie wypowie, ten nie b?dzie gra?.

Jedzie marynarz na okr?cie, zgubi? majtki na zakr?cie.
Pa?ka, zapa?ka, dwa kije, kto si? nie schowa, ten kryje.

Tr?f- tr?f, Misia Bela, Misia Kasia K?facela,
Misia a, Misia be, Misia, Kasia K?-fa-ce.

Wlaz?a myszka do koszyka i to koniec jest wierszyka.
Siedzi baba na cmentarzu, trzyma nogi w ka?amarzu.
Przyszed? duch, bab? w brzuch, baba fik, a duch znik?.

Kto si? gniewa, niech si? gniewa, niech przywi??e nos do drzewa.
Niech to drzewo dot?d nosi, a? si? z nami nie przeprosi.

- Powtarzanie ulubionych przez dzieci fragmentów wierszy lub tekstów piosenek.

VI. Przyk?ady ?wicze? wykorzystywania mowy spontanicznej

- Jednoczesne mówienie na podany temat: ustawienie w parach naprzeciwko siebie, dzieci mówi? np. jakie meble masz w pokoju, co robisz w wolnym czasie.
- Zabawa w targ:
- podzia? na sprzedaj?cych i kupuj?cych, po ustalonym czasie zamiana ról.
- ta sama zabawa, ale pojawia si? z?odziej.
- ta sama zabawa, ale kupuj?cy jest biedny, a sprzedawca sk?py.
- Improwizacje dzieci?ce:
- zabawa w przybyszy z kosmosu: u?ywanie w dowolny sposób d?wi?ków samog?oskowych i spó?g?oskowych.
- na?ladowanie d?wi?ków narz?dzi, maszyn itp.
- opowiadanie historyjki np. o duchach w wymy?lonym przez dzieci j?zyku.

VII. Przyk?ady ?wicze? aparatu mowy

- Mówienie coraz d?u?szych zda?, wierszyków na jednym wydechu.
- Zwieranie ust w ryjek, potem przej?cie do u?miechu.
- Zwieranie ust w ryjek, poruszanie nim w lewo i w prawo.
- Wci?ganie policzków-rybka.
- Parskanie, mlaskanie, na?ladowanie warkotu silnika.
- Obwodzenie czubkiem j?zyka obu warg.
- Liczenie czubkiem j?zyka z?bów dolnych i górnych.
- Zwijanie j?zyka w tr?bk?.
- Na?ladowanie odg?osów kopyt ko?skich.
- Na?ladowanie chrapania.
- Przesadne otwieranie ust przy d?ugim wymawianiu samog?osek.
- Wydawanie polece? szeptem.
- Pot?gowanie nat??enia g?osu.
- ?wiczenia dykcji przez dok?adne wymawianie:
- wyrazów: np. d?d?ownica, lekki, mi?kki.
- wyra?e?: np. panna Anna Konstantynopolita?czykiewiczówna, pan Zenobiusz Brz?czyszczykiewicz itp.
- zda?: np. D?wi?czne brz?kade?ka d?wi?cz? i brz?cz? u sa?. Krzysiek rz?poli na skrzypcach. Szumy szumi?, a szelesty szeleszcz?. Ciotka Klotka gra w totolotka i uwielbia swego kotka. Staro?? nie rado??. W Szczebrzeszynie chrz?szcz brzmi
w trzcinie i Szczebrzeszyn z tego s?ynie. Król Karol podarowa? królowej Karolinie korale koloru koralowego. Siedzi Jerzy na wie?y i nie wierzy, ?e na dole jest sto jeden je?y.

VIII. Przyk?ady ?wicze? relaksacyjnych

- ?wiczenia g?owy:
- siedz?c z g?ow? opart? o ?cian?, dziecko opuszcza ja biernie w dó?, dotykaj?c brod? mostka.
- dziecko przechyla g?ow? w ty?, a nast?pnie biernie opuszcza ja do przodu (z otwartymi i zamkni?tymi oczami).
- dziecko siedzi z g?ow? opuszczon? w przód , opart? o mostek-prowadz?cy unosi jego g?ow? do pionu i poleca j? biernie opu?ci? ( najpierw z otwartymi oczami, a potem z zamkni?tymi).
- ?wiczenia cia?a:
- le?enie na plecach: zaciskanie pi??ci i rozlu?nienie, zaci?ni?cie powiek i rozlu?nienie, ?ci?gni?cie po?ladków i rozlu?nienie, mocne ?ci?gni?cie palców u nóg i wyprostowywanie.
- wciskanie cia?a w pod?o?e (staramy si? pozostawi? jakby odcisk swego cia?a na ziemi).
- ka?dy jest bry?? lodu i roztapia si? w s?o?cu.
- skulenie si? po to, by wyrosn?? na co? lub kogo? np.: na olbrzyma, drzewo itp.

Podczas ?wicze? wskazane jest wykorzystywanie muzyki relaksacyjnej.

IX. Przyk?ady ?wicze? oddechowych

- Oddechy z jednoczesnym unoszeniem r?k w gór?, w bok.
- Nauka oddechu przeponowego: dzieci k?ad? d?onie na swoich ?ebrach i nabieraj?. powietrza tak, aby czu?y jak one si? rozszerzaj? (?wiczenie nale?y powtarza? w parach- d?onie na ?ebrach kolegi).
- ?wiczenie si?y wydechu i jego d?ugo?ci: utrzymywanie w powietrzu piórka. zdmuchiwanie pi?eczki pingpongowej, d?ugie powolne dmuchanie na trzymany w górze paseczek bibu?y.
- Napompowywanie siebie jako balonu i wypuszczanie powietrza.
 

Opracowa?a mgr Urszula Baranek
nauczyciel SP w S?omnikach