J. Piwowarczyk - Etapy kształtowania umiejętności i nawyków pisania

Droga prowadząca do swobodnego, sprawnego w znacznej części zautomatyzowanego pisania pismem czytelnym, powiązanym i estetycznym jest długa i wymaga od ucznia wiele wysiłku. Zanim dziecko rozpocznie instytucjonalnie zorganizowaną naukę pisania, podejmuje próby samodzielnego zdobywania tej umiejętności znacznie wcześniej. Duże znaczenie tutaj ma indywidualny rozwój każdego dziecka.
M. Dmochowska rozpowszechniła pogląd, iż próby pisania u małych dzieci wywodzą się z rysunku i są wynikiem chęci naśladowania pisma dorosłych [Dmochowska 1991, s.24-33]. Już w okresie bazgroty dziecięcej odszukane w rysunku zygzaki, nieregularne, zamknięte figury można interpretować jako próby pisania. Także w późniejszych etapach rozwoju rysunku prace dzieci zawierają wiele elementów pokrewnych pism. Około 5 roku życia w twórczości rysunkowej dziecka zaczynają dominować figury geometryczne. Kolejny etap rysunku dziecięcego to precyzyjnie wykonane szczegóły, dodatki, zdobienia. Zajęcia dekoracyjne, techniki malowania szlaczków to początki właściwej nauki pisania. Po etapie posługiwania się w piśmie literami drukowanymi następuje moment jednoczesnego używania do napisania wyrazów drukowanych i pisanych ( pismo mieszane) i dopiero po tym etapie przejściowym dzieci piszą literami pisanymi.

T. Wróbel [1985, s. 60] opierając się na analizie procesu pisania w aspekcie psychologicznym, fizjologicznym i motorycznym, wyodrębnił trzy stadia umiejętności pisania:  
a) stadium opanowania schematów liter i ich połączeń,  
b) stadium modyfikacyjne w piśmie,  
c) stadium pisania zindywidualizowanego.

Pierwszy etap rozłożony jest na okres poprzedzający pracę w klasie pierwszej, a więc na cały okres przedszkolny, wychowanie dziecka w rodzinie oraz na klasę I i II. Jak ciekawie przedstawiają się czynności graficzne dziecka w tym okresie, wykazała M. Dmochowska udowadniając, że zainteresowanie pismem i pisaniem występuje u dzieci wcześnie. Już w wieku 2 lat i 8 miesięcy ulubioną zabawą dziecka jest naśladowanie pisania. Zakreśla ono niewysokie linie faliste, ale skośne, łamane i przerywane .Przy kreśleniu dziecko z reguły przemieszcza kreślenie od dołu w górę na ukos, podkreślając „napisane treści”. Treści te określa, mówiąc, co „pisze”. Czynności te trwają początkowo 2-3 minuty, później 5, a czasem nawet 8 minut i sprawiają mu wiele przyjemności. W wieku 3 lat coraz częściej łączy „pisanie” z rysowaniem, zaczyna interesować się napisami i literami. W wieku 5 lat dziecko zaczyna pisać cyfry i proste litery, próbuje pisać wyrazy. Ten proces odbywa się samorzutnie, bez ingerencji z zewnątrz.

W zainteresowaniu dziecka pismem i pisaniem można wymienić trzy charakterystyczne momenty:  
a) zainteresowanie się samą czynnością pisania,  
b) zrozumienie, że przez pisanie można załatwić różne sprawy,  
c) początkowy brak odpowiednich środków do realizacji tych zamierzeń, co dopiero pojawi się później jako opanowanie liter [Wróbel, 1985, s. 64]

Zainteresowania dzieci pisaniem są znacznie zróżnicowane, co zależy od wielu czynników - bodźce ze środowiska domowego, a także pozadomowego. Istotnym czynnikiem jest własne samorzutne zainteresowanie się pisaniem. Proces, jaki tu zachodzi polega na naśladownictwie i metodzie „prób i błędów”, regulowany stopniowo informacjami i pokazami. Momentem, który odbywa się najpóźniej ,jest możliwość technicznego opanowania umiejętności pisania, jako kreślenie znaków konwencjonalnych. Do tego trzeba dość wysokiego rozwoju różnych procesów psychicznych, takich jak uwaga, pamięć analityczne spostrzeganie, ujmowanie stosunków przestrzennych, właściwych proporcji, spostrzeganie przedmiotów, rozwinięty słuch fonematyczny, jeśli pisanie ma być odwzorowywaniem, kalkowaniem wzorów.

Etap drugi polega na dokonaniu przez uczniów modyfikacji w piśmie na podstawie dobrze przyswojonych wzorów. Modyfikacje te mogą dotyczyć:  
a) niektórych szczegółów w pierwotnych wzorach liter,  
b) łączenia elementów w obrębie litery i w wyrazach,  
c) zmiany kierunku wykonywania ruchu,  
d) zmiany pochylenia pisma,  
e) zmniejszenia wysokości wiersza [Wróbel 1985, s.71].

W literaturze z zakresu nauki pisania brak jest jednomyślności do ustalenia etapów nauki pisania T. Wróbel wyodrębnił trzy:  
1) pisanie elementowe ( klasa I),  
2) pisanie swobodne ( klasa II),  
3) pisanie płynne (klasa III).

Inaczej ten proces ujęła J. Malendowicz, wyodrębniając również trzy etapy:  
1) przygotowawczy,  
2) właściwej nauki pisania,  
3) doskonalenia nabytych umiejętności [ Malendowicz 1978, s. 87].

Jeszcze inaczej etapy opanowywania umiejętności pisania przedstawiła A . Brzezińska [1985, s. 31]:  
a) obraz graficzny słowa-  brzmienie słowa (usłyszenie go i wypowiedzenie) -zapisanie (przepisywanie),   
b) brzmienie słowa ( usłyszenie lub wypowiedzenie go) - zapisanie (pisanie tzw. ze słuchu),  
c) słowo „pomyślane” – zapisanie (pisanie tzw. z pamięci).

Podobne stanowisko prezentuje B .Sawa [1987,s. 63-64] oraz M. Radwiłowiczowa [1972, s. 57]. Pomimo różnic w interpretowaniu etapów zdobywania umiejętności pisania przez różnych autorów, należy podkreślić fakt, że pisanie jest trudną umiejętnością do zdobycia, a powodzenie ucznia w tym zakresie zależy od wielu czynników.

Istotny wpływ na naukę pisania wywiera poziom dojrzałości szkolnej. Potwierdzają to badania J Fenczyna a także K. Pacławskiej [Pacławska 1990, s. 43]. Kryteria dojrzałości do podjęcia nauki pisania oscylują wokół umysłowych, motorycznych oraz emocjonalno-społecznych właściwości dziecka sześcioletniego.
M. Dmochowska określiła kryteria dojrzałości do nauki pisania w obrębie:
a) rozwoju intelektualno-motorycznego - wyróżniła tu:  
- umiejętność spostrzegania analityczno-reprodukcyjnego,  
- umiejętność przetwarzania obrazu graficznego na obraz ruchu dynamicznego,  
- odpowiedni stopień orientacji w przestrzeni.
b) rozwoju fizycznego (motorycznego) – wyodrębnia tu:  
- koordynację ruchów ramienia, przedramienia, nadgarstka, dłoni i palców,  
- szybkość odtwarzania.
c) rozwoju społeczno-emocjonalnego – zaakcentowała tu:  
- wrażliwość na polecenie nauczyciela,  
- wytrwałość w wykonaniu zadań,  
- zdolność do samokontroli i krytycznej oceny własnego wytworu [Dmochowska, 1991, s.29-30; 1997, s 254]

Inaczej stan gotowości do nauki pisania i czytania przedstawiła A. Brzezińska, ujmując ów stan w trzech aspektach:  
1) gotowości psychomotorycznych,  
2) gotowości słownikowo-pojęciowej,  
3) gotowości emocjonalno-motorycznej [Brzezińska, 1985,s.122].

Dojrzałość do podjęcia nauki pisania nie pojawia się u dziecka samorzutnie. Tak ,jak pisze M . Burtowy: „Gotowość do nauki czytania i pisania nie jest(...) stanem, na który wystarczy po prostu czekać, ale go wykształcić poprzez stworzenie dziecku sprzyjających warunków rozwojowych.”[ Burtowy 1984,s. 3].

Literatura:
1. Dmochowska M.,1991, Zanim dziecko zacznie pisać. W-wa
2. Wróbel T.,1985,Pismo i pisanie w nauczaniu początkowym.W-wa
3. Brzezińska A., 1985, Gotowość dziecka w wieku przedszkolnym do czytania i pisania [ w:] Psychologiczne problemy edukacji przedszkolnej, pod red. A Brzezińskiej, M Burtowy. Poznań.
4. Sawa B., 1987, Jeżeli dziecko źle czyta i pisze. W-wa.
5. Radwiłowiczowa M., 1972, Początkowa nauka pisania. W-wa.
6. Pacławska K.,1990, Uwarunkowania efektywności kształcenia wczesnoszkolnego w środowisku wiejskim. W-wa.
7. Burtowy M.,1984, Przygotowanie dzieci w wieku przedszkolnym do nauki czytania i pisania. Koszalin.

Opracowała mgr Jolanta Piwowarczyk
nauczyciel oddziału przedszkolnego
w SP w Słomnikach

• « poprz.