J. Piwowarczyk - Dziecko trudne - problemowe zachowania uczniów

Określenie problemowe zachowanie ucznia ujmuje zachowanie jako problem, do którego należy się ustosunkować i podjąć próbę jego rozwiązania. Zachowania problemowe mogą być różnorodne, niektóre sprawiają trudności przede wszystkim nauczycielom, inne pozostałym uczniom, a jeszcze inne samemu uczniowi, który te zachowania przejawia. To, czy nauczyciel określi zachowanie ucznia jako problemowe, zależy w dużej mierze od jego wrażliwości wychowawczej oraz tolerancji wobec określonych form zachowania.

Wrażliwość wychowawcza nauczyciela polega zarówno na dostrzeżeniu konkretnego zachowania w konkretnej sytuacji, na umiejętności przyporządkowania tego zachowania określonej klasie zachowań, jak i rozumieniu jego uwarunkowań. Nauczyciele znacznie się różnią pod względem wrażliwości wychowawczej. Właściwość ta kształtuje się pod wpływem doświadczeń życiowych, ale dojrzała osoba może ją świadomie rozwijać.

Tolerancja wobec określonych zachowań ucznia jest także indywidualnie zróżnicowana, przy czym jest jej różny poziom w stosunku do różnych zachowań. Tolerancja jest zależna od przynależności do określonej grupy społecznej, jest powiązana z indywidualnym doświadczeniem, ze światopoglądem. Tolerancja nauczyciela zależy od jego wieku, płci. Ponadto podlega zmianie wraz z wiekiem uczniów i stawianymi im wymaganiami.

Problemowe zachowania uczniów można podzielić na:

1. dotyczące samego ucznia, tj. jego funkcji somatycznych i psychicznych,

2. związane z pracą szkolną ucznia i jego osiągnięciami,

3. dotyczące kontaktów międzyludzkich, z wyróżnieniem zachowań odnoszących się do konkretnych członków grupy uczniowskiej, do norm obowiązujących w grupie oraz do nauczycieli,

4. wpływające zakłócająco na przebieg lekcji szkolnej.

Kierując się potrzebami nauczyciela oraz jego pozycją obserwatora w stosunku do zachowania uczniów, wydzielono dwie grupy zachowań problemowych:
1) zachowania, które są w większym stopniu uwarunkowane osobowością niż wpływem sytuacji, jakkolwiek sytuacje pełnią rolę "wyzwalającą" dane zachowanie. Zaliczono tu zachowania:

1. lękowe - zachowania te u uczniów mają dwojaką postać: pierwsza z nich to zachowania będące wyrazem lękliwości rozumianej jako cecha osobowości. W odniesieniu do sytuacji społecznych określa się ją jako nieśmiałość. Drugi rodzaj zachowań lękowych to reakcje lękowe na sytuacje stresowe. W szkole występują sytuacje powszechnie stresujące, jakimi są różne formy sprawdzania wiadomości, oraz sytuacje indywidualnie stresujące, dotyczące konkretnych uczniów.
   Postępowanie: Podstawową zasadą wychowawczego postępowania wobec osób przeżywających lęki jest wzmacnianie ich poczucia własnej wartości. Poczucie to umacnia się w atmosferze zaufania, atmosfera taka powstaje przy serdecznym, stabilnym i konsekwentnym postępowaniu nauczyciela, pozbawionym podejrzliwości. Gdy nieśmiałość dotyczy rówieśników, skuteczne bywa włączenie nieśmiałego ucznia w różne formy uczniowskiej działalności oraz prowadzenie takich form dydaktycznych, w których konieczne jest nawiązanie bliskiej współpracy między uczniami.

2. bierne - bierność uczniów uzewnętrznia się w ich małym zaangażowaniu w to, co dzieje się w szkole. Bierność może występować tylko w niektórych środowiskach, a nawet dotyczyć tylko pewnych sytuacji i rodzajów aktywności. Może też być względnie stałym, charakterystycznym dla danej osoby sposobem bycia. Pierwsza postać bierności, rozumiana jako sytuacyjnie uwarunkowane nieangażowanie się, ma w odniesieniu do szkoły najczęściej dwa źródła: powtarzające się niepowodzenia szkolne, wyzwalające u uczniów stan frustracji. Drugim źródłem bierności w szkole jest dominująca postawa nauczycieli. Bierność uczniów dotyczy czynności uczenia się, może także wyrażać się w ogólnie niskiej aktywności a w tym w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami. Mamy wtedy do czynienia z uogólnionym sposobem bycia niezależnym od sytuacji. Bierność ta nazywana jest abulią.
   Postępowanie: Postępowanie w stosunku do uczniów biernych zależy od obrazu i przyczyn bierności. Zawsze jednak ważną rolę odgrywa stopniowanie wymagań oraz unikanie nadmiernych aby nie powodować rozczarowania ucznia samym sobą, natomiast umożliwić mu przeżywanie powodzenia. Równoczesna zachęta do aktywności nie słowem, ale poprzez włączanie biernego ucznia do uczestniczenia w realizowaniu różnych zespołowych zadań, a także zabaw i innych rozrywek sprzyjają jego uaktywnieniu się.

3. nerwowe - objawy nerwowości dotyczą nadmiernej pobudliwości oraz nadmiernego wyczerpywania sił. Nadmierna pobudliwość może się przejawiać w różnych sferach funkcjonowania, zarówno w sferze ruchowej, jak i poznawczej, emocjonalnej czy też motywacyjnej. Nie zawsze jest łatwo rozróżnić, czy mamy do czynienia z nadpobudliwością, czy z żywością temperamentu, szczególnie gdy chodzi o uczniów ruchliwych. Nadpobudliwość poznawczą cechuje płytkość i pochopność sądów, nadmierna zmienność poglądów, unikanie rozważań i argumentowania. Najłatwiej rozpoznać objawy nerwowości w sferze emocjonalnej: łatwe uleganie wzruszeniu, płaczliwość, wybuchy niezadowolenia czy złości, obrażanie się, uleganie nastrojom - są często objawem nadpobudliwości. W sytuacjach szkolnych zwraca ponadto uwagę trudność skupienia uwagi, szybkie zapominanie, chaotyczność działania oraz częste konflikty z rówieśnikami.
   Postępowanie: Przede wszystkim ważny jest ogólny klimat pedagogiczny panujący w szkole. U jego podstaw powinna leżeć życzliwość nauczycieli wobec uczniów, dostrzeganie mocnych stron każdego ucznia oraz przekonanie o większej skuteczności w procesie kształcenia nagradzania niż karania. Szczególnie ważną rolę odgrywa stosowanie zachęty, dodawanie odwagi, okazywanie wiary w możliwości ucznia. Istotne znaczenie ma też stałość postępowania nauczyciela oraz stabilność środowiska szkolnego.

2) zachowania, które są przede wszystkim uwarunkowane sytuacyjnie, jakkolwiek cechy osobowości nie są tu bez znaczenia. Zaliczono do nich zachowania:

a) agresywne - pojęcie agresji jest rozumiane jako bezpośrednie lub pośrednie przynoszenie komuś szkody. Ta agresywność ma swoje podstawowe źródło w wychowaniu rodzinnym, szczególnie w stosowaniu wobec dziecka fizycznej przemocy. Przemoc rodzi przemoc: dziecko będzie się posługiwało takimi samymi metodami dochodzenia swoich racji, jakich zostało nauczone. W środowisku szkolnym istotną rolę z wychowawczego punktu widzenia odgrywają dwa rodzaje agresji, wywodzące się z odmiennych źródeł. Pierwszy rodzaj agresji należy do zjawiska nazywanego dręczeniem dzieci przez dzieci i dotyczy uczniów niższych klas. Na dręczenie przez rówieśników narażone są dzieci, które odróżniają się od innych jakąś szczególną właściwością fizyczną lub psychiczną, ocenianą jako ich słabość. Rezultatem dręczenia mogą być zaburzenia emocjonalne , niekiedy utrzymujące się przez całe życie. Drugim rodzajem agresji, która podejmowana jest przez starszych uczniów jest agresja wywodząca się w swych formach z podkultury więziennej i szerzej z marginesu społecznego. W coraz większym stopniu różne obrzędy uczniowskie nasycone są agresją, która jest sposobem uzyskiwania pożądanych celów.
Postępowanie: W sytuacjach szkolnych należy przestrzegać podstawowej zasady, aby agresja nie była skuteczna, aby agresor nie mógł za jej pomocą zrealizować swoich celów. W konkretnych sytuacjach można się też posłużyć przegrupowaniem klasy, aby uzyskać zmianę układów i zależności społecznych i w ten sposób przerwać "łańcuch zarażania się". Można też w sytuacji szkolnej przestrukturować realizowane czynności, np. zmienić temat lekcji, zmienić polecenie tak, aby umożliwić wyjście z sytuacji. Wszelkie apele, przywoływanie do porządku itp. okazują się mało skuteczne. Natomiast krótkotrwała izolacja od zespołu klasowego (np. pozbawienie udziału w wycieczce) bywa bardziej skuteczna. Ważną rolę odgrywa też indywidualna rozmowa z uczniem, będąca nie rodzajem kary, ale oferowaniem pomocy. Agresywnych uczniów, pochodzących ze środowisk o niskiej kulturze wychowawczej, należy niezależnie od ich wieku uczyć tego, jak o coś prosić, jak przepraszać, jak okazywać szacunek. Niezwykle ważne jest, niezależnie od ich zachowania, okazywanie im zaufania, zaufanie wychowuje! Ogranicza nadmiar zagrażających, nieprzewidywalnych zdarzeń, dzięki czemu przyczynia się do bardziej zrównoważonego zachowania. Obniża lęk, który niejednokrotnie leży u podstaw agresji.

b) negatywistyczne - zachowanie ograniczone do konkretnej sytuacji, nazywane najczęściej nieposłuszeństwem. Oprócz jawnego (nieposłuszeństwo) oraz ukrytego (pozorne uleganie) przeciwstawiania się nauczycielowi, charakterystyczne dla uczniów są także uniki w wykonywaniu poleceń nauczyciela, gdy lawirują oni w taki sposób, że polecenie ich omija. Negatywizm uzewnętrznia się w różny sposób, występuje z różną siłą i różna jest wyzwalająca go motywacja. Wielu nauczycieli potrafi dojrzeć jego pozytywną postać, gdy jest wyrazem poszukiwania własnej tożsamości oraz walki o autonomię, która nie musi być walką przeciwko komuś czy czemuś, ale walką o coś. Takich uczniów nazywa się niepokornymi. Inny jest rodzaj negatywizmu, który jest motywowany złością czy gniewem. Mamy wówczas do czynienia z formami agresji, z wszystkimi jej konsekwencjami. Często też negatywizm łączy się z charakterystyczną dla młodzieży potrzebą czynów nadzwyczajnych, czyli wyczynów u ich podstaw leży chęć rozładowania napięcia emocjonalnego, przez dostarczenie sobie i innym silnych wrażeń. Negatywizm można również rozumieć jako przeciwstawianie się podstawowym normom postępowania, można do niego zaliczyć kłamstwo, kradzież oraz specyficzne dla warunków szkolnych wagarowanie.
Postępowanie: Różnorodne formy negatywizmu uczniów oraz różna motywacja znajdująca się u ich podstaw powodują, że postępowanie nauczyciela musi uwzględniać indywidualność każdego ucznia oraz konkretną sytuację, w której negatywistyczne zachowanie ma miejsce. Ogólną zasadą w stosunku do prostych zachowań i sytuacji jest nie drążenie zdarzenia ("z igły widły"), ale jasne wyrażanie swojej dezaprobaty oraz uzasadnienie jej. Wychowawczo skuteczne bywają krótkie, intensywne rozmowy , traktowane jako pierwsza pomoc emocjonalna. Także narady klasowe dotyczące tego, jak należałoby w określonej sytuacji postąpić są korzystne dla rozładowania atmosfery napięcia i działają profilaktycznie. Korzystne jest zawieranie umów z uczniami. Poszukiwanie kompromisów.

c) autodestrukcyjne - do autodestrukcyjnych zachowań młodzieży, w których szkoła odgrywa pewną rolę, należy zażywanie nikotyny, alkoholu oraz narkotyków. Ponadto do tych zachowań należą też zachowania prowadzące do samobójstwa, gdyż w ich motywacji sytuacja szkolna danego ucznia ma zazwyczaj istotne znaczenie. Psychologicznie szkodliwe skutki odurzania się polegają na powstaniu psychicznej zależności od określonego środka. Zależność psychiczna jest złożonym, emocjonalnym nawykiem, polegającym na dążeniu do uzyskania danego środka na niewielkiej tendencji do zwiększania dawkowania. Przy próbach oderwania się od psychicznego uzależnienia odczuwa ona niepokój, lęki, depresyjny nastrój. Zależność psychiczna stopniowo przechodzi w zależność fizyczną, która jest istotą nałogu. Polega ona na kompulsywnym dążeniu do uzyskania danego środka narkotycznego. Nie istnieją wtedy ani granice morale, ani prawne, dlatego często osoba dotknięta nałogiem wchodzi w konflikt z prawem. Motywy sięgania po środki odurzające( w tym po nikotynę i alkohol) można podzielić na dwie grupy: motywy ucieczkowe i motywy egzystencjalne.
Postępowanie: Reakcja nauczyciela powinna być każdorazowo dwustopniowa: natychmiastowa oraz rozłożona w czasie. W zależności od rodzaju takiego zachowania, reakcja natychmiastowa może polegać na okazaniu dezaprobaty, nieraz na zastosowaniu nagany, a w miarę możliwości usunięciu bezpośredniej przyczyny określonego zachowania się ucznia. Reakcja rozłożona w czasie obejmuje różne przemyślane przez nauczyciela sposoby postępowania wobec ucznia, które oddziaływałyby w dwóch kierunkach. Jednym z nich jest przekazywanie uczniom takich informacji, które pomogłyby w ukształtowaniu się u nich negatywnego stosunku do danej kategorii autodestrukcyjnego zachowania. Drugim kierunkiem jest oddziaływanie na ucznia zmierzające do wytworzenia postawy pewnego snobizmu, skierowanego na odrzucenie danego autodestrukcyjnego zachowania.
Istnieją również problemowe zachowania seksualne, które można by umiejscowić na pograniczu pierwszej i drugiej grupy.

Literatura:
Irena Obuchowska "Problemowe zachowania uczniów" [w:] Sztuka nauczania - czynności nauczyciela pod red. K. Kruszewskiego. PWN Warszawa 1995

Opracowała mgr Jolanta Piwowarczyk
nauczyciel oddziału przedszkolnego
w SP w Słomnikach

• « poprz.